Soğutma sözlüğü
Evaporatör, kondenser, kızgınlık, GWP, şoklama… Endüstriyel soğutma ve soğuk oda terimleri düz Türkçeyle, örnek sayılarla ve her terimin sitede nerede karşınıza çıktığıyla.
Soğutma sözlüğü
- terim
- 150
- konu
- 6
- dil
- 5
Sık arananlar
A6 terim
- Adyabatik soğutmaSistemlerHava soğutmalı kondenserin ya da gaz soğutucunun emdiği havayı, ıslak petekten geçirerek veya su sisi püskürterek önceden soğutan yöntem; yalnızca sıcak saatlerde su harcayarak yoğuşma sıcaklığını düşürür.
- Akışkan güvenlik sınıfı (A1, A2L, A3, B2L)Soğutucu akışkanlarAkışkanların zehirliliğe (A düşük, B yüksek) ve yanıcılığa (1 yanmaz, 2L düşük yanıcı, 2 yanıcı, 3 yüksek yanıcı) göre sınıflandırması; R404A A1, R32 A2L, R290 A3, amonyak B2L.
- Akışkan şarjıİşletme ve ölçümSisteme doğru miktarda soğutucu akışkanın doldurulması ve sistemdeki toplam akışkan miktarı; eksik şarj kapasiteyi düşürür, fazla şarj basıncı yükseltir, doğru şarj kızgınlık ve aşırı soğutmayla doğrulanır.
- Aşırı soğutma (subcooling)İşletme ve ölçümKondenser çıkışındaki sıvı akışkanın sıcaklığının, aynı basınçtaki doyma (yoğuşma) sıcaklığının ne kadar altında olduğu; normal değer 3–8 K, şarj miktarının en güvenilir göstergesi.
- Atmosfer kontrollü depo (KA)Soğuk odaOda havasındaki oksijenin %1–3’e düşürülüp karbondioksitin %1–5 aralığında tutulduğu, gaz sızdırmaz soğuk depo; elma, armut ve kivi gibi ürünlerin saklama süresini normal soğuk depoya göre birkaç ay uzatır.
- Azot basınç testiİşletme ve ölçümYeni kurulan ya da onarılan soğutma devresinin, akışkan basılmadan önce kuru azotla basınç altına alınıp belirli süre bekletilerek sızdırmazlığının ve dayanımının doğrulanması; ardından vakumlama gelir.
B8 terim
- Bağıl nemTemel kavramlarHavadaki su buharının, o sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla su buharına oranı; yüzde ile verilir ve soğuk odada ürün kalitesini doğrudan belirler.
- Basınç dengeleme valfiSoğuk odaSoğuk odanın içi ile dışı arasındaki hava basıncı farkını kendiliğinden eşitleyen, duvar paneline takılan çift yönlü klapeli kapak; donmuş odalarda ısıtıcılıdır ve panellerin içe çökmesini, kapının açılmaz hâle gelmesini önler.
- Basınç düşümüTemel kavramlarAkışkanın boru, vana, filtre ve serpantinlerden geçerken sürtünme yüzünden kaybettiği basınç; soğutma hatlarında doyma sıcaklığı karşılığıyla (K) ifade edilir ve emiş hattında 1–2 K’yi aşmaması istenir.
- Basma sıcaklığıİşletme ve ölçümKompresörden çıkan kızgın gazın sıcaklığı; yoğuşma sıcaklığından çok daha yüksektir, basma borusunda 60–110 °C arasında ölçülür. Sınırın üstüne çıkması yağı bozar ve kompresörü kısa sürede tüketir.
- BTU/hTemel kavramlarAmerikan ve İngiliz kaynaklı kataloglarda kullanılan ısı gücü birimi; 1 kW ≈ 3.412 BTU/h, 12.000 BTU/h = 1 soğutma tonu.
- Buharlaşma sıcaklığıİşletme ve ölçümAkışkanın evaporatörde kaynadığı doyma sıcaklığı; oda sıcaklığının TD kadar altındadır ve kompresör kapasitesini, verimi ile evaporatör seçimini belirleyen temel çalışma noktasıdır.
- Buz bankasıSistemlerSu dolu bir tankın içindeki soğutma borularının üzerinde buz biriktirip, gerektiğinde bu buzu eriterek 0–1 °C’de buzlu su veren ısıl depolama sistemi; küçük bir soğutma grubuyla büyük anlık yükleri karşılar.
- Buzlanma (evaporatörde buz bloğu)İşletme ve ölçümEvaporatörde karın defrostla tam erimeyip tekrar donarak sert, saydam bir buz kütlesine dönüşmesi; hava geçişini kapatır, odayı ısıtır ve neredeyse her zaman defrost ya da drenaj arızasının sonucudur.
C2 terim
- Chiller (su soğutma grubu)SistemlerHavayı değil suyu (ya da glikollü suyu) soğutan soğutma grubu; soğuk su, borularla proses hatlarına, süt tanklarına, klima santrallerine ve ısı değiştiricilere dağıtılır.
- COP (performans katsayısı)Temel kavramlarSoğutma kapasitesinin harcanan elektrik gücüne oranı; COP 3 olan bir sistem 1 kW elektrikle 3 kW ısı çeker.
Ç2 terim
- Çek valfBileşenlerAkışkanın yalnızca bir yönde geçmesine izin veren, ters yönde akış başladığında yayı ve klapesiyle kendiliğinden kapanan valf; sıvının ya da gazın istenmeyen yere geri kaçmasını önler.
- Çiy noktasıTemel kavramlarHavanın soğutulduğunda içindeki su buharının yoğuşmaya başladığı sıcaklık; soğuk odada terleme, buzlanma ve nem kontrolünün ölçütüdür.
D6 terim
- Defrost (buz çözme)İşletme ve ölçümEvaporatör kanatlarında biriken buzun belirli aralıklarla eritilmesi; elektrikli ısıtıcı, sıcak gaz ya da (0 °C üstü odalarda) yalnızca fanla yapılır ve kontrol cihazınca yönetilir.
- Defrost rezistansıBileşenlerEvaporatörün lamelleri arasına ve damlama tavasının altına yerleştirilen, defrost sırasında enerjilenerek boruların ve lamellerin üzerindeki karı eriten paslanmaz çelik kılıflı çubuk biçimli elektrikli ısıtıcı; donmuş muhafaza odalarında en yaygın defrost yöntemidir.
- Donmuş muhafazaSoğuk odaDondurulmuş gıdanın −18 °C ya da daha düşük sabit sıcaklıkta aylarca saklanması; oda ürünü dondurmaz, donmuş gelen ürünü donmuş tutar ve genellikle −18 ile −25 °C arasında çalışır.
- Doyma sıcaklığı ve doyma basıncıİşletme ve ölçümBir akışkanın belirli bir basınçta sıvı ve buhar hâlinde dengede bulunduğu sıcaklık; her basınca bir doyma sıcaklığı karşılık gelir ve bu ilişki akışkanın P–T tablosudur.
- Drenaj ısıtıcısıBileşenlerDonmuş muhafaza odalarında evaporatörün defrost suyunu dışarı taşıyan drenaj borusunun içine ya da çevresine döşenen, suyun boruda donmasını önleyen silikon kılıflı, esnek ve su geçirmez ısıtıcı kablo.
- Duyulur ısıTemel kavramlarBir maddenin hâl değiştirmeden sıcaklığının değişmesine yol açan ısı; termometrede görülen, elle hissedilen ısıdır.
E10 terim
- EC fanBileşenlerSabit mıknatıslı fırçasız motoru ve üzerindeki elektroniğiyle şebeke geriliminden doğrudan çalışan, hızı 0–10 V sinyaliyle kademesiz ayarlanabilen, yüksek verimli ve sessiz fan. EC, elektronik komütasyonlu demektir.
- EkonomizerBileşenlerSıvı akışkanı genleşme valfine girmeden önce ek olarak soğutan ve oluşan buharı kompresörün ara basınç ağzına veren devre; düşük sıcaklıkta kapasiteyi ve verimi belirgin biçimde artırır.
- Elektronik genleşme valfi (EEV)BileşenlerKızgınlığı sensörlerle ölçüp bir kontrol cihazının komutuyla adım motorunu sürerek akışkanı hassas şekilde dozlayan genleşme valfi; enerji tasarrufu ve geniş çalışma aralığı sağlar.
- Emiş basıncıİşletme ve ölçümKompresörün emiş ağzında ölçülen alçak taraf basıncı; akışkanın P–T (basınç–sıcaklık) tablosundan buharlaşma sıcaklığına çevrilir ve evaporatörün nasıl çalıştığını gösteren ilk ölçümdür; normalden düşük ya da yüksek olması bir soruna işaret eder.
- Emniyet valfiBileşenlerSistemdeki basınç izin verilen en yüksek değeri aştığında kendiliğinden açılıp akışkanı dışarı atarak kabın ya da borunun patlamasını önleyen yay yüklü valf; son emniyet önlemidir.
- Enerji verimliliği (SEPR, ekotasarım)İşletme ve ölçümSoğutma sisteminin harcadığı her kilovatsaat elektrikle ne kadar soğutma yaptığı; anlık ölçüsü COP, yıl boyu değişen dış hava koşullarını hesaba katan ölçüsü SEPR’dir ve ekotasarım kuralları en düşük değerleri belirler.
- EntalpiTemel kavramlarBir maddenin birim kütlesinin taşıdığı toplam ısı içeriği (kJ/kg); iki durum arasındaki entalpi farkı, aktarılan ısıyı verir.
- EtilenSoğuk odaMeyve ve sebzelerin kendiliğinden ürettiği, olgunlaşmayı ve yaşlanmayı başlatan renksiz bitki hormonu gazı (C₂H₄); milyonda bir parçacık (1 ppm) düzeyinde bile etkilidir, depoda bazen istenir, çoğu zaman uzaklaştırılır.
- Evaporatif kondenserBileşenlerKondenser borularının üzerine su püskürtülerek suyun buharlaşma soğutmasıyla akışkanı yoğuşturan kondenser; hava soğutmalıya göre çok daha düşük yoğuşma sıcaklığı sağlar.
- EvaporatörBileşenlerSoğuk odanın içinde duran, soğutucu akışkanın buharlaşarak oda havasından ısı çektiği kanatlı borulu ısı değiştirici; fanlarıyla havayı dolaştırır.
F5 terim
- F-gaz yönetmeliğiSoğutucu akışkanlarFlorlu sera gazlarının (HFC) üretimini, kullanımını ve kaçaklarını sınırlayan mevzuat; yüksek GWP’li akışkanları kademeli olarak yasaklar, kaçak kontrolü ve kayıt tutmayı zorunlu kılar.
- Fan hız kontrolüBileşenlerKondenser ya da evaporatör fanlarının devrini basınca veya sıcaklığa göre ayarlayan düzen; yoğuşma basıncını kışın da yeterli ve kararlı bir düzeyde tutar, fanların elektrik tüketimini ve gürültüsünü azaltır.
- Fan motoruBileşenlerEvaporatörde oda havasını, kondenserde dış havayı kanatlı boruların arasından geçiren pervaneyi döndüren elektrik motoru; cihazın hava debisini, sesini ve elektrik tüketiminin önemli bir bölümünü belirler.
- Faz koruma rölesiBileşenlerÜç fazlı şebekede faz kaybını, yanlış faz sırasını, gerilim dengesizliğini ve aşırı düşük ya da yüksek gerilimi algılayıp kumanda devresini keserek kompresörü koruyan elektronik röle.
- Filtre kurutucuBileşenlerSıvı hattında akışkandaki nemi, asidi ve pislikleri tutan kartuşlu filtre; genleşme valfinin buz yapmasını ve kompresör sargılarının bozulmasını önler.
G6 terim
- Genleşme valfi (TXV)BileşenlerKondenserden gelen yüksek basınçlı sıvı akışkanı evaporatöre girmeden önce kısarak basıncını düşüren ve evaporatöre tam gereken kadar akışkan gönderen valf.
- Gizli ısıTemel kavramlarMaddenin sıcaklığı değişmeden hâl değiştirmesi (donma, erime, buharlaşma, yoğuşma) sırasında alınan ya da verilen ısı.
- Glide (sıcaklık kayması)Soğutucu akışkanlarZeotropik bir akışkan karışımının sabit basınçta buharlaşmaya başladığı (bubble) ve tamamen buharlaştığı (dew) sıcaklıklar arasındaki fark; R449A için yaklaşık 4,5 K.
- Glikollü sistem (ikincil devre)SistemlerSoğutucu akışkanın yalnızca makine dairesinde kaldığı, soğuğun odalara ve proses noktalarına pompayla dolaştırılan glikol–su karışımıyla taşındığı dolaylı soğutma düzeni; akışkan şarjını ve kaçak riskini büyük ölçüde azaltır.
- Gözetleme camıBileşenlerSıvı hattında akışkanın akışını ve nem durumunu gözle kontrol etmeyi sağlayan camlı parça: kabarcık sıvı eksikliğini, renk değişimi nemi gösterir.
- GWP (küresel ısınma potansiyeli)Soğutucu akışkanlarBir kilogram akışkanın atmosfere karıştığında 100 yıl içinde yaptığı ısınma etkisinin, bir kilogram CO₂’ye oranı; R404A için 3.922, R449A için 1.397, R290 için 3, CO₂ için 1.
H7 terim
- HACCPSoğuk odaGıda üretiminde tehlikeleri önceden belirleyip kritik noktalarda ölçerek denetleyen, kayda dayalı gıda güvenliği sistemi (Hazard Analysis and Critical Control Points: tehlike analizi ve kritik kontrol noktaları); soğuk oda sıcaklığı en sık rastlanan kritik noktadır.
- Hava debisiTemel kavramlarEvaporatör fanlarının bir saatte odada dolaştırdığı hava hacmi (m³/h); hava dağılımını, atış mesafesini ve ürünün soğuma hızını belirler.
- Hava değişimiTemel kavramlarSoğuk odadaki havanın dış havayla yer değiştirmesi; kapı açılışlarıyla istemeden olanı ısı ve nem yüküdür, meyve–sebze depolarında karbondioksit ve etileni atmak için bilinçli yapılanı ise havalandırmadır.
- Hava perdesiSoğuk odaAçık kapıda içeri–dışarı hava alışverişini azaltan önlem: üstten düşey üflenen güçlü hava akımı (hava perdesi) ya da kapı boşluğunu örten şeffaf PVC şeritler.
- Hava soğutmalı ve su soğutmalı kondenserSistemlerHava soğutmalı kondenser ısıyı fanla üflenen dış havaya, su soğutmalı kondenser ise bir soğutma kulesinden ya da kuyudan gelen suya verir; seçim kapasiteye, iklime ve su imkânına bağlıdır.
- Hermetik ve semi-hermetik kompresörBileşenlerHermetik kompresörde motor ve sıkıştırma ünitesi kaynaklı tek gövde içindedir ve açılamaz; semi-hermetikte gövde cıvatalıdır, bakım ve onarım yapılabilir.
- HFC, HFO ve HCFC akışkanlarSoğutucu akışkanlarSentetik soğutucu akışkanların kimyasal aileleri: klorlu CFC ve HCFC’ler ozona zarar verdiği için kaldırılmış, HFC’ler yüksek GWP nedeniyle azaltılmakta, çift bağlı HFO’lar ise çok düşük GWP’li yeni nesli oluşturmaktadır.
I7 terim
- IQF (tek tek hızlı dondurma)Soğuk odaBezelye, çilek, karides, kıyma topları gibi küçük ürünlerin birbirine yapışmadan tek tek dondurulduğu yöntem; akışkan yataklı tünelde ürün soğuk hava akımıyla havada tutulur.
- Isı değiştiriciSistemlerİki akışkan arasında, onları karıştırmadan ısı aktaran cihaz; evaporatör ve kondenser de birer ısı değiştiricidir; plakalı ve gövde-borulu tipleri chillerlerde ve ısı geri kazanımında kullanılır.
- Isı geçiş katsayısı (U değeri)Temel kavramlarBir duvar, panel ya da kapının 1 metrekaresinden, iki yanı arasındaki her 1 K sıcaklık farkı için geçen ısı gücü; birimi W/m²K olup değer küçüldükçe yalıtım iyileşir.
- Isı geri kazanımıSistemlerSoğutma sisteminin kondenserden dış havaya attığı ısının bir bölümünü ya da tamamını kullanım suyu, temizlik suyu, mekân ısıtma veya zemin ısıtması için yeniden değerlendirme uygulaması; yakıt giderini azaltır.
- Isı köprüsüTemel kavramlarYalıtım katmanını delip geçen ya da kesintiye uğratan, ısıyı çevresinden çok daha kolay ileten bölge; soğuk odada çelik kolon, cıvata, kapı kasası ve zemin–duvar birleşimi tipik örneklerdir.
- Isı pompasıSistemlerSoğutma çevrimini ısıtmak için kullanan cihaz: düşük sıcaklıktaki bir kaynaktan (hava, su, toprak ya da atık ısı) ısı çeker ve onu daha yüksek sıcaklıkta kullanım yerine verir.
- Isı yüküTemel kavramlarBir soğuk odaya giren ve oradan çekilmesi gereken toplam ısı: panelden geçen, ürünle giren, kapıdan sızan, insan, aydınlatma, fan ve defrost ısısının toplamı.
İ2 terim
- İki kademeli sıkıştırmaSistemlerAkışkanın emiş basıncından yoğuşma basıncına tek seferde değil, arada soğutularak iki adımda sıkıştırıldığı düzen; −35 °C ve altındaki buharlaşma sıcaklıklarında verimi artırır, kompresörü aşırı ısınmadan korur.
- İnverter (frekans sürücü)BileşenlerŞebekenin sabit 50 Hz frekansını değiştirerek kompresör, fan ya da pompa motorunun devrini ihtiyaca göre ayarlayan elektronik cihaz; kapasiteyi kademesiz kontrol eder ve enerji tasarrufu sağlar.
K12 terim
- Kaçak testiİşletme ve ölçümSoğutma devresinin akışkan kaçırıp kaçırmadığının elektronik dedektör, köpük, basınç ya da vakum yöntemleriyle denetlenmesi; F-gaz yönetmeliği 5 ton CO₂ eşdeğeri ve üstü şarjlarda düzenli kontrolü zorunlu kılar.
- Kapasite kontrolüİşletme ve ölçümSoğutma sisteminin verdiği kapasitenin, o andaki ısı yüküne uydurulması; dur-kalk, kademeli kompresör, silindir boşaltma, dijital scroll ya da inverterle yapılır ve verimi, sıcaklık kararlılığını, kompresör ömrünü belirler.
- Karlanmaİşletme ve ölçümHavadaki nemin, yüzey sıcaklığı 0 °C’nin altındaki evaporatör kanatlarında ya da soğuk borularda ince kırağı tabakası olarak birikmesi; belli ölçüde olağandır, aşırısı kapasiteyi düşürür ve bir soruna işaret eder.
- Karter ısıtıcısıBileşenlerKompresör dururken karterdeki yağı ılık tutan küçük güçlü elektrikli ısıtıcı; soğutucu akışkanın yağın içine göç edip yoğuşmasını, kalkışta yağın köpürmesini, yatakların yağsız kalmasını ve sıvı darbesini önler.
- Kaskad sistemSistemlerBiri öbürünün kondenserini soğutan, farklı akışkanlı iki ayrı soğutma devresinden oluşan sistem; tek devrenin ulaşamadığı −50 ile −80 °C arasındaki sıcaklıklar ve CO₂’li endüstriyel tesisler için kullanılır.
- kcal/h (kilokalori/saat)Temel kavramlarTürkiye’de uzun yıllar kullanılmış ısı gücü birimi; 1 kW = 860 kcal/h. Eski kataloglarda ve teklif metinlerinde hâlâ karşınıza çıkar.
- Kısa devre çalışma (short cycling)İşletme ve ölçümKompresörün birkaç dakikada bir durup yeniden kalkması; motor sargısını ısıtır, kontaktörü yıpratır, yağı sisteme taşır. Üreticiler çoğunlukla saatte 6–12 kalkıştan fazlasına izin vermez ve en az birkaç dakikalık çalışma süresi ister.
- Kızgınlık (superheat)İşletme ve ölçümEvaporatör çıkışındaki akışkan buharının sıcaklığının, aynı basınçtaki doyma (buharlaşma) sıcaklığının ne kadar üstünde olduğu; normal değer 5–10 K, sistemin en önemli sağlık ölçütü.
- KompresörBileşenlerEvaporatörden gelen düşük basınçlı akışkan buharını sıkıştırıp yüksek basınç ve sıcaklığa çıkaran, çevrimi döndüren ve elektriğin büyük kısmını tüketen makine.
- Kompresör yağı (POE, mineral, PAG)Soğutucu akışkanlarKompresörün hareketli parçalarını yağlayan, sızdırmazlık sağlayan ve ısı taşıyan özel yağ; akışkana göre seçilir: R22 ile mineral yağ, HFC ve HFO akışkanlarla POE, araç klimalarında ve bazı CO₂ sistemlerinde PAG.
- KondenserBileşenlerKompresörden gelen sıcak, yüksek basınçlı akışkan buharını dış havaya ısı vererek sıvıya çeviren ısı değiştirici; sistemin ısıyı dışarı attığı yer.
- KontaktörBileşenlerKüçük bir kumanda akımıyla bobini çekip ana kontaklarını kapatarak kompresör, fan ya da rezistans gibi büyük güçlü yükleri devreye alan ve devreden çıkaran elektromanyetik şalter.
L1 terim
M3 terim
- Merkezi soğutma sistemi (rack)SistemlerBirden çok kompresörün ortak bir şasede paralel bağlanıp birçok odayı ve dolabı tek sistemden beslediği soğutma düzeni; marketler, büyük depolar ve gıda tesisleri için.
- Monoblok soğutma cihazıSistemlerKompresör, kondenser ve evaporatörün tek gövdede toplandığı, soğuk oda paneline açılan bir delikten takılıp fişe takılarak çalışan hazır soğutma cihazı.
- Muz sarartma odasıSoğuk odaYeşil hasat edilmiş muzun 14–18 °C sıcaklık, %90–95 bağıl nem ve kontrollü etilen gazı altında 4–8 günde eşit biçimde sarartıldığı, ısıtma ve soğutması birlikte çalışan özel oda.
N1 terim
O2 terim
- ODP (ozon tüketme potansiyeli)Soğutucu akışkanlarBir akışkanın ozon tabakasına verdiği zararın R11’e oranı; klorlu akışkanlar (R12, R22) ozonu inceltir, HFC ve doğal akışkanların ODP’si sıfırdır.
- Olgunlaştırma odasıSoğuk odaYeşil ya da sert hasat edilmiş meyvenin sıcaklık, nem, etilen ve karbondioksit denetimi altında satışa hazır olgunluğa getirildiği oda; muz, avokado, mango, domates, kivi ve turunçgil sarartmada kullanılır.
Ö2 terim
- Ön soğutmaSoğuk odaHasat edilen meyve ve sebzenin tarla ısısının, depoya ya da araca konmadan önce saatler içinde hızla alınması; ürünün solunumunu yavaşlatır, su kaybını ve çürümeyi azaltır, raf ömrünü belirgin biçimde uzatır.
- Özgül ısıTemel kavramlarBir maddenin 1 kilogramının sıcaklığını 1 K (1 °C) değiştirmek için verilmesi ya da çekilmesi gereken ısı miktarı; birimi kJ/kg·K olup suyunki 4,19, buzunki yaklaşık 2,1’dir.
P9 terim
- Panel kalınlığıSoğuk odaSoğuk oda panelinin köpük kalınlığı (mm); oda sıcaklığı düştükçe artar: 0 °C için 80–100 mm, −20 °C için 120–150 mm, −35 °C için 150–200 mm.
- Periyodik bakımİşletme ve ölçümSoğutma sisteminin arıza çıkmadan, belirli aralıklarla temizlenmesi, ölçülmesi ve ayarlanması; kondenser temizliği, kaçak kontrolü, elektrik bağlantıları, defrost ve yağ kontrolü başlıca kalemleridir. Elektrik tüketimini düşürür, cihaz ömrünü uzatır.
- Pistonlu kompresörBileşenlerSilindir içinde gidip gelen pistonların akışkanı emip sıkıştırdığı klasik kompresör tipi; en geniş kapasite ve sıcaklık aralığına sahip, onarılabilir yapı.
- Plakalı dondurucuSistemlerÜrünün, içinden soğutucu akışkan geçen metal plakaların arasında sıkıştırılarak doğrudan temasla dondurulduğu cihaz; düzgün biçimli blok ürünleri havalı dondurmaya göre daha hızlı ve az enerjiyle dondurur.
- Poliüretan (PUR) ve PIR köpükSoğuk odaSoğuk oda panellerinin dolgu malzemesi olan kapalı hücreli sert köpük; 0,022 W/mK ısı iletkenliğiyle en iyi yalıtımlardan biri, PIR sürümü yangına daha dayanıklıdır.
- PresostatBileşenlerAkışkan basıncını izleyip ayarlanan sınırda elektrik kontağını açan–kapayan anahtar; alçak basınçta kompresörü durdurur (pump-down, kaçak koruması), yüksek basınçta sistemi korur.
- PsikrometriTemel kavramlarNemli havanın özelliklerini (sıcaklık, bağıl nem, çiy noktası, nem miktarı, entalpi) ve bunların ısıtma, soğutma, nemlendirme sırasında nasıl değiştiğini inceleyen bilim dalı; temel aracı psikrometrik diyagramdır.
- Pump-downİşletme ve ölçümOda istenen sıcaklığa ulaştığında sıvı hattındaki solenoid valfin kapanıp kompresörün evaporatördeki akışkanı resivere toplayarak alçak basınç presostatıyla durması; kompresörü sıvı emmekten korur.
- PVC şerit perdeSoğuk odaKapı boşluğunu üst üste binen şeffaf, esnek PVC (polivinil klorür) şeritlerle örten, geçişe izin verip kapı açıkken hava alışverişini büyük ölçüde kesen basit ve ucuz önlem.
R17 terim
- R1234yfSoğutucu akışkanlarGWP’si 4 olan, atmosferde günler içinde parçalanan HFO akışkan; araç klimalarında R134a’nın yerini almıştır, düşük yanıcıdır (A2L) ve R449A, R448A, R513A, R454C gibi karışımların ana bileşenidir.
- R134aSoğutucu akışkanlarOrta ve yüksek sıcaklık uygulamalarının (chiller, süt soğutma, araç kliması, buzdolabı) saf HFC akışkanı; GWP 1.430; yerini R513A ve R1234yf gibi düşük GWP’li alternatifler almaktadır.
- R22Soğutucu akışkanlarOnlarca yıl klima ve soğutmanın ana akışkanı olmuş, klor içerdiği için ozon tabakasına zarar veren HCFC; ODP 0,055, GWP 1.810. Yeni üretimi ve ithalatı yasaktır, eski sistemlerde yalnız geri kazanılmış gazla servis yapılır.
- R290 (propan)Soğutucu akışkanlarGWP’si 3 olan doğal, yüksek verimli hidrokarbon akışkan; yanıcı (A3) olduğu için şarj miktarı sınırlı, kapalı devreli ve sızdırmaz tasarlanmış cihazlarda kullanılır.
- R32Soğutucu akışkanlarYeni klima ve ısı pompalarının standart akışkanı olan tek bileşenli HFC; GWP’si 675, R410A ile benzer yüksek basınçta çalışır, düşük yanıcı (A2L) olduğu için şarj miktarı ve montaj kuralları sınırlıdır.
- R404ASoğutucu akışkanlarYirmi yıldır ticari soğutmanın standart akışkanı olan, düşük ve orta sıcaklıkta kullanılan HFC karışımı; GWP’si 3.922 olduğu için F-gaz düzenlemesiyle yeni sistemlerde yasaklanmış, yerini R449A/R448A almaktadır.
- R407CSoğutucu akışkanlarKlima, chiller ve ısı pompalarında R22’nin yerini alan, R32, R125 ve R134a’dan oluşan HFC karışımı; GWP’si 1.774, güvenlik sınıfı A1, glide’ı yaklaşık 7 K ile yaygın akışkanların en yükseklerinden.
- R410ASoğutucu akışkanlarKlima ve ısı pompalarının yaygın akışkanı; yüksek basınçlı (0 °C’de 8 bar), glide’ı yok denecek kadar az, GWP 2.088; yerini R32 ve R454B almaktadır.
- R448ASoğutucu akışkanlarR404A’nın yerine kullanılan, GWP’si 1.387 olan A1 sınıfı HFO/HFC karışımı; aynı kompresör ve POE yağla çalışır, yaklaşık 5–6 K sıcaklık kayması (glide) olduğu için ayarlar dew ve bubble değerlerine göre yapılır.
- R449ASoğutucu akışkanlarR404A’nın yerine geçmek üzere geliştirilen, GWP’si 1.397 olan HFO/HFC karışımı; aynı kompresör ve yağla çalışır, yaklaşık 4,5 K sıcaklık kayması (glide) vardır.
- R454CSoğutucu akışkanlarGWP’si 148 olan, R32 ve R1234yf’den oluşan düşük yanıcı (A2L) HFO karışımı; soğuk oda ve donmuş muhafazada R404A’nın uzun vadeli alternatifidir, yalnızca A2L için tasarlanmış yeni sistemlerde kullanılır.
- R507ASoğutucu akışkanlarR125 ve R143a’nın yarı yarıya karışımı olan, glide’ı bulunmayan azeotropik HFC akışkan; düşük sıcaklıkta R404A ile aynı işi görür, GWP’si 3.985 olduğu için yeni sistemlerde yasaklıdır.
- R513ASoğutucu akışkanlarR134a’nın yerine geliştirilen, R1234yf ve R134a’dan oluşan azeotropik karışım; GWP’si 631, güvenlik sınıfı A1, glide’ı yok. Orta ve yüksek sıcaklık uygulamalarında aynı kompresör ve POE yağla çalışır.
- R717 (amonyak)Soğutucu akışkanlarBüyük endüstriyel soğutma tesislerinin bir asırdır kullandığı, GWP’si 0 olan, en verimli doğal akışkan; zehirli ve orta yanıcı (B2L) olduğu için ayrı makine dairesi ve uzman işletme ister.
- R744 (karbondioksit, CO₂)Soğutucu akışkanlarGWP’si 1 olan, yanmaz ve zehirsiz doğal akışkan; çok yüksek basınçla (0 °C’de 34 bar) çalıştığı için özel ekipman ister, market ve büyük depo rack sistemlerinde HFC’lerin yerini almaktadır.
- Raf ömrüSoğuk odaBir gıdanın belirli saklama koşullarında güvenli ve satılabilir kalitede kaldığı süre; en çok sıcaklığa bağlıdır ve soğuk depoda geçen süre ile raftaki sürenin toplamını kapsar.
- Resiver (sıvı tankı)BileşenlerKondenserin çıkışında sıvı soğutucu akışkanı depolayan basınçlı tank; yük değişimlerinde akışkan fazlasını tutar ve servis sırasında sistemin gazını toplamaya yarar.
S23 terim
- Sandviç panelSoğuk odaİki boyalı galvaniz ya da paslanmaz sac arasına basınç altında köpük enjekte edilmiş, yalıtım ve taşıyıcı görevini birlikte gören hazır yapı elemanı; soğuk odaların duvar, tavan ve zemini bundan yapılır.
- Scroll kompresörBileşenlerİç içe geçmiş iki spiral plakadan birinin yörünge hareketiyle akışkanı sıkıştıran, az parçalı, sessiz ve titreşimsiz kompresör tipi; ticari soğutmada en yaygın tip.
- Serbest soğutma (free cooling)SistemlerDış hava yeterince soğuk olduğunda kompresörü çalıştırmadan, yalnızca fan ve pompa enerjisiyle dış havanın soğukluğundan yararlanarak yapılan soğutma; kış ve geçiş mevsimlerinde elektrik tüketimini büyük oranda düşürür.
- Servis valfi (rotalock)BileşenlerKompresörün emiş ve basma ağızlarında, resiverin çıkışında bulunan; hattı kapatmaya, manometre bağlamaya ve parçayı akışkanı boşaltmadan sökmeye yarayan, elle çevrilen milli kapatma valfi; her soğutma grubunda bulunur.
- Sıcak gaz defrostuİşletme ve ölçümKompresörden çıkan sıcak akışkan buharının geçici olarak evaporatöre gönderilip buzu içeriden erittiği defrost yöntemi; elektrikliden hızlı ve ucuz, tesisatı daha karmaşık.
- Sıvı ayırıcı (emiş akümülatörü)BileşenlerEmiş hattında kompresörden hemen önce duran, evaporatörden buharlaşmadan gelen sıvı akışkanı tutup yalnızca buharın kompresöre gitmesini sağlayan dik basınçlı kap; kompresörü sıvı darbesinden ve yağ köpürmesinden korur.
- Sıvı darbesi (liquid slugging)İşletme ve ölçümKompresörün buhar yerine sıvı akışkan ya da yağ emmesi; sıvı sıkıştırılamadığı için supapları, biyel kollarını ve scroll spirallerini kırar. Kompresör arızalarının en sık ve en pahalı mekanik sebeplerinden biridir.
- Soğuk hava deposuSoğuk odaGıda ve bozulabilir ürünlerin belirli sıcaklık ve nemde uzun süre saklandığı, yalıtımlı panellerle inşa edilen ve soğutma sistemiyle donatılan tesis; bir ya da birçok soğuk odadan oluşur.
- Soğuk odaSoğuk odaSandviç panellerle kurulan, kapısı ve soğutma cihazı olan, içinde ürün saklanan yalıtımlı oda; +15 °C ile −40 °C arasında herhangi bir sıcaklıkta çalışabilir.
- Soğuk oda aydınlatmasıSoğuk odaDüşük sıcaklığa ve neme dayanıklı, su ve toz geçirmez armatürlerle yapılan iç aydınlatma; bugün neredeyse tamamı LED (ışık yayan diyot) olup harcadığı her watt aynı zamanda odanın ısı yüküdür.
- Soğuk oda kapısıSoğuk odaYalıtımlı gövdeli, contalı ve (donmuş odalarda) çerçevesi ısıtılan özel kapı; menteşeli, sürgülü, çarpma ve otomatik tipleri trafiğe ve oda sıcaklığına göre seçilir.
- Soğuk oda zeminiSoğuk odaSoğuk odanın tabanını oluşturan, ısı yalıtımını, buhar kesiciyi ve yük taşıyan yüzeyi bir araya getiren katman; küçük odalarda zemin paneli, forklift giren depolarda yalıtım üstüne dökülen donatılı betondur.
- Soğuk zincirSoğuk odaBozulabilir ürünün üretimden tüketiciye kadar her aşamada kendi güvenli sıcaklık aralığında tutulması; taze gıdada çoğunlukla 0–4 °C, donmuş gıdada −18 °C ve altı, ilaçta 2–8 °C.
- Soğutma çevrimiTemel kavramlarSoğutucu akışkanın kompresör, kondenser, genleşme valfi ve evaporatör arasında dolaşarak ısıyı soğuk ortamdan alıp dış ortama attığı kapalı döngü.
- Soğutma grubu (kondenser ünitesi)SistemlerKompresör, kondenser, resiver ve yardımcı elemanların ortak şase üzerinde birleştirildiği hazır dış ünite; odanın içindeki evaporatörle split sistem oluşturur.
- Soğutma kapasitesiTemel kavramlarBir soğutma sisteminin ya da cihazın birim zamanda ortamdan çekebildiği ısı miktarı; kW, kcal/h veya BTU/h ile ifade edilir.
- Soğutma kulesiSistemlerSu soğutmalı kondenserden ısınarak dönen suyu, küçük bir bölümünü buharlaştırarak dış havanın yaş termometre sıcaklığına yakın bir değere kadar soğutan ve yeniden kondensere gönderen cihaz.
- Soğutma tonuTemel kavramlarAmerikan kökenli soğutma kapasitesi birimi: 1 soğutma tonu, 1 ton buzun 24 saatte erimesine eşdeğer ısı çekimi, yani yaklaşık 3,52 kW.
- Soğutucu akışkanSoğutucu akışkanlarSoğutma çevriminde dolaşan, evaporatörde buharlaşarak ısı alan ve kondenserde yoğuşarak ısı veren çalışma maddesi; R404A, R449A, R134a, R290, CO₂ ve amonyak başlıcalarıdır.
- Solenoid valfBileşenlerElektrik verildiğinde açılan, kesildiğinde kapanan otomatik vana; sıvı hattında evaporatöre akışkan girişini keserek pump-down ve çok odalı sistemlerde oda kontrolünü sağlar.
- Solunum ısısıTemel kavramlarTaze meyve ve sebzenin hasattan sonra da süren solunumu sırasında açığa çıkardığı ısı; ton başına watt (W/ton) ile verilir, sıcaklıkla hızla artar ve soğuk depo ısı yükünün ürüne özgü kalemidir.
- Spiral dondurucuSistemlerÜrünün, yalıtımlı bir kabinin içinde bir tamburun çevresinde helezon çizerek yükselen ya da alçalan bant üzerinde −35 °C dolayındaki hızlı havayla sürekli dondurulduğu, az yer kaplayan dondurucu.
- Split soğutma sistemiSistemlerEvaporatörün odanın içinde, soğutma grubunun (kompresör + kondenser) dışarıda, bakır borularla bağlı olduğu sistem; en yaygın soğuk oda çözümü.
Ş2 terim
- Şok odasıSoğuk odaÜrünü −30/−40 °C hava sıcaklığında, yüksek hava hızıyla saatler içinde −18 °C’nin altına donduran oda; muhafaza odasından farkı hızı ve kapasitesidir.
- Şoklama (hızlı dondurma)Soğuk odaGıdanın çok soğuk hava ve yüksek hava hızıyla kısa sürede dondurulması; küçük buz kristalleri oluştuğu için doku, lezzet ve besin değeri korunur.
T5 terim
- TD (sıcaklık farkı)Temel kavramlarOda hava sıcaklığı ile evaporatördeki buharlaşma sıcaklığı arasındaki fark; evaporatör seçiminde kapasiteyi ve odanın nemini belirleyen en önemli değer.
- Termik röleBileşenlerMotorun çektiği akım ayarlanan değeri bir süre aştığında ısınan bimetal şeritleriyle kumanda devresini açıp kontaktörü düşüren, motor sargılarını aşırı yükten, faz kaybından ve yanmaktan koruyan röle.
- TermostatBileşenlerOda sıcaklığını ölçüp ayarlanan değere göre soğutmayı başlatan–durduran kontrol cihazı; modern dijital termostatlar defrost, fan ve alarm yönetimini de üstlenir.
- Titreşim emiciBileşenlerKompresörün titreşimini bakır borulara iletmemek için emiş ve basma hattına konan, paslanmaz çelik körüklü ve tel örgülü esnek boru parçası; boru çatlaklarını ve akışkan kaçağını önler.
- Transkritik CO₂ sistemiSistemlerSoğutucu akışkan olarak karbondioksit (R744) kullanan ve yüksek basınç tarafı sıcak havalarda kritik noktanın üzerinde çalışan sistem; ısı, yoğuşma olmadan bir gaz soğutucuda dış havaya atılır.
U1 terim
Ü1 terim
V2 terim
- Vakumlamaİşletme ve ölçümAkışkan şarjından önce sistemdeki havanın ve nemin vakum pompasıyla çekilip basıncın 500 mikron (0,67 mbar) altına indirilmesi; atlanırsa asit, buzlanma ve yüksek basınç sorunları başlar.
- Vidalı kompresörBileşenlerBirbirine geçmiş iki helisel rotorun arasında akışkanı sürekli sıkıştıran, büyük kapasiteli ve kesintisiz çalışmaya uygun kompresör; merkezi sistemler ve büyük depolar için.
Y6 terim
- Yağ ayırıcıBileşenlerKompresör çıkışında, akışkan buharıyla birlikte sürüklenen kompresör yağını tutup kartere geri gönderen cihaz; uzun hatlarda ve düşük sıcaklıklarda yağın sistemde birikmesini önler.
- Yağ dönüşüİşletme ve ölçümKompresörden akışkanla birlikte sisteme sürüklenen yağın emiş hattı üzerinden kartere geri gelmesi; boru çapı, gaz hızı, eğim ve yağ kapanlarıyla sağlanır, sağlanamazsa kompresör yağsız kalır.
- Yaş termometre sıcaklığıTemel kavramlarHaznesi ıslak bezle sarılı bir termometrenin hava akımında gösterdiği sıcaklık; suyun buharlaşarak inebileceği en düşük sıcaklıktır, hava kurudukça normal (kuru termometre) sıcaklığın daha çok altına düşer.
- Yoğuşma sıcaklığıİşletme ve ölçümAkışkanın kondenserde yoğuştuğu doyma sıcaklığı; dış hava sıcaklığının 10–15 K üstündedir ve düştükçe kompresör daha az elektrik harcar.
- Yoğuşmayan gazlarİşletme ve ölçümSoğutma devresine giren ve kondenser koşullarında sıvılaşmayan hava ya da azot; kondenserde birikip yüzeyi kapatır, basma basıncını ve elektrik tüketimini yükseltir, kapasiteyi düşürür. Çoğunlukla eksik vakumlamanın sonucudur.
- Yüzer yoğuşma kontrolüİşletme ve ölçümYoğuşma sıcaklığını sabit bir değerde tutmak yerine dış hava soğudukça onunla birlikte düşmeye bırakan kontrol yöntemi; kompresörün sıkıştırma işini azaltır ve yıllık elektrik tüketimini %10–20 düşürür.
Z2 terim
- Zemin ısıtması (don kabarması önleme)Soğuk odaDonmuş muhafaza ve şok odalarının altındaki toprağın donup zemini kaldırmasını önlemek için yalıtımın altına yerleştirilen ısıtma kablosu, ılık glikol borusu ya da havalandırma kanalı düzeni; zemin altını +5/+10 °C’de tutar.
- Zeotropik ve azeotropik karışımSoğutucu akışkanlarZeotropik karışım (R4xx serisi) buharlaşırken ve yoğuşurken sıcaklığı bir aralıkta kayar (glide); azeotropik karışım (R5xx serisi) saf madde gibi tek sıcaklıkta hâl değiştirir.